Madrid de los Austrias en Plaza Mayor

Het oudste deel van Madrid is ook het meest gefotografeerde, het meest historisch rijke en — als je er op de juiste manier naartoe gaat — werkelijk indrukwekkend in plaats van enkel toeristendruk. De Habsburgse wijk bestrijkt ruwweg het gebied begrensd door het Koninklijk Paleis in het westen, de Puerta del Sol in het oosten, de Gran Vía in het noorden en de Calle Segovia in het zuiden. Dit is waar het verhaal van Madrid begint en waar de meeste bezoekers terecht hun itineraries laten starten.

De bijnaam “Madrid de los Austrias” verwijst naar de Habsburgse dynastje (het Huis van Oostenrijk — Habsburgo in het Spaans) die Madrid in 1561 onder Filips II tot hoofdstad van het Spaanse Rijk maakte. Daarvoor was Madrid een kleine Castiliaanse stad van misschien 20.000–30.000 inwoners, minder belangrijk dan Toledo, Valladolid of Sevilla. Binnen een generatie na het hoofdstadschap was het getransformeerd tot het administratieve centrum van ‘s werelds grootste rijk: de Amerika’s, de Filipijnen, grote delen van Italië en de Lage Landen, en de Portugese gebieden na de unie van 1580. De architectuur — de lei-en-bakstenen Herreriaanse stijl die het Habsburgse Madrid onderscheidt van het elders aanwezige Barok — is de fysieke erfenis van die transformatie.

De Habsburgse architectuurstijl

Het specifieke visuele karakter van de Habsburgse wijk is het waard te begrijpen voordat je erdoorheen loopt. De Herreriaanse stijl (vernoemd naar Juan de Herrera, de voornaamste architect van Filips II, die ook El Escorial ontwierp) wordt gekenmerkt door:

• Grijs graniet en donker leisteen: de Habsburgse gebouwen van Madrid zijn in een koeler, soberder kleurenpalet dan de warme steen van Salamanca of het wit van Sevilla.
• Scherpe geometrische vormen: torens met leistenen spitsroofs, vlakke gevels, minimale ornamenten. Een anti-Barokesthetiek die een specifieke ideologie uitdrukte — de visie van Filips II op macht als serieus in plaats van genotzuchtig.
• Leistenen torens op hoeken: het kenmerkende silhouet zichtbaar op gebouwen door de gehele wijk.

De beste overgebleven voorbeelden in Madrid zijn de Plaza Mayor-gebouwen, de Torre de los Lujanes (een van de oudste gebouwen in Madrid, 15e eeuw) en verscheidene paleisgebouwen rond het Koninklijk Paleis.

Plaza Mayor

Het grote arcadeplein (238 m × 122 m) werd gebouwd tussen 1617 en 1619 onder Filips III, die op het centrale ruiterstandbeeld in brons zit (toegevoegd in 1616, hoewel het huidige standbeeld een kopie is). Het originele ontwerp van Juan Gómez de Mora unificeerde het plein architecturaal — alle omringende gebouwen volgen hetzelfde patroon van gearcade begane grond en leistenen torens.

De geschiedenis van het plein: markten op dinsdag en zaterdag (vanaf de 13e eeuw), stieregevechten (corridas de toros) totdat het Retiro de standaard locatie werd, auto-da-fé’s (openbare inquisitieprocessen — de beroemdste, in 1680, omvatte 118 gevangenen van wie er 21 in effigie werden verbrand), koninklijke proclamaties, kroningsfeesten en staatelijke executies. Het plein heeft vier eeuwen lang gediend als podium voor het openbare leven in Madrid.

Tegenwoordig is het voornamelijk een toeristenontmoetingspunt. De restaurants onder de arcaden zijn opmerkelijk te duur — plan elders te eten. Maar de architectuur van het plein — de uniforme Herreriaanse gevels, het ruiterstandbeeld van Filips III, de fresco’s van de Casa de la Panadería — is 20–30 minuten waard.

Casa de la Panadería (het gebouw met de beschilderde gevel aan de noordzijde): de fresco’s werden in 1992 geschilderd toen het gebouw werd gerenoveerd; de originele gevel uit 1619 was eenvoudig. De huidige beschilderde scènes verwijzen naar de mythologie en geschiedenis van Madrid. Binnen is er een toeristisch informatiekantoor en wisselende tentoonstellingsruimte.

Wat je niet moet doen op Plaza Mayor: eten in de restaurants. De opslag is aanzienlijk — €18–€24 voor paella die twee straten verderop €13–€16 kost. Loop vijf minuten naar het zuiden naar La Latina voor veel betere eten tegen lagere prijzen.

Koninklijk Paleis (Palacio Real)

Het grootste paleis in West-Europa qua vloeroppervlak (135.000 m², vergeleken met de 67.000 m² van Versailles die open zijn voor bezoekers), voltooid in 1764 onder Karel III na de vernietiging van het vorige Habsburgse paleis door brand in 1734. De Bourbonse vervanging die Karel III opdroeg, was bewust ontworpen om elk ander paleis in Europa te overtreffen — de opdracht aan de Italiaanse architect Filippo Juvara (en voltooid door Giovanni Battista Sacchetti na de dood van Juvara) was om iets te bouwen dat Spanje’s voortdurende macht zou aankondigen.

De koninklijke familie woont hier niet meer sinds 1931 (zij verblijven in het Palacio de la Zarzuela, buiten de stad), maar het blijft het officiële paleis en wordt gebruikt voor staatsceremonies, waaronder de beëdigingen van regeringen en de ontvangst van buitenlandse staatshoofden.

Van de 3.418 kamers zijn er ongeveer 50 open voor bezoekers op de standaardroute:

Troonzaal (Salón del Trono): de meest spectaculaire kamer van het paleis — het plafondfresco van Tiepolo (De Apotheose van de Spaanse Monarchie, 1762–1764) is een van de grootste Tiepolo-werken en overweldigend in persoon. De twee door leeuwen bewakers tronen dateren uit 1651. Dit is de kamer waar buitenlandse ambassadeurs nog steeds hun geloofsbrieven aanbieden aan de koning.

Koninklijk Arsenaal (Real Armería): een van de fraaiste collecties Europees harnas ter wereld. Het harnas van Karel V (Heilig Roomse Keizer, de machtigste man van de 16e eeuw) staat tentoongesteld in volledige ruiterformatie. Het harnas van Filips II, verscheidene sets besteld voor koninklijke kinderen (klein genoeg om vast te houden) en het ceremonieel paradeharnast van meerdere monarchen zijn hier allemaal aanwezig.

Gasparini-kamer (Salón de Gasparini): de meest extravagante decoratieve kamer in het paleis — geborduurde zijden muren, mozaïekvloeren, beschilderd stucplafond, alles in een overladen 18e-eeuwse Rococoesthetiek die de absolute grens van die stijl vertegenwoordigt. Uitputtend en buitengewoon.

Koninklijke Apotheek en Koninklijke Keuken: in het complex maar niet altijd onderdeel van de standaardroute — vraag bij de kassa.

Ticket: €15 (standaard), ongeveer €20 met audiogids. De rijen in de zomer kunnen 45–60 minuten bedragen; online reservering met een getimed tijdvak wordt sterk aanbevolen. Rondleidingen zonder wachtrij zijn beschikbaar en de moeite waard voor de context die ze bieden — de kamers van het paleis zijn moeilijk te begrijpen zonder te weten wat de ceremoniële functie van elke kamer was.

Rondleiding Koninklijk Paleis zonder wachtrij met uitgebreid Habsburgs commentaar

Almudena-kathedraal

De kathedraal naast het Koninklijk Paleis werd in 1993 gewijd — een opmerkelijk late datum voor een hoofdstedelijke kathedraal, verklaard door eeuwen religieuze controverse, financiële moeilijkheden en politieke obstakels. De bouw begon in 1879 onder het neo-gotische ontwerp van Francisco de Cubas; de neo-gotische aanpak werd in de jaren 1940 verlaten en het hoofdgebouw werd voltooid in een neo-romaanse/neoklassieke stijl onder Fernando Chueca Goitia, met het huidige ontwerp voltooid in 1993.

Het resultaat is architecturaal ongelukkig — een gebouw waarvan het exterieur (neo-gotisch) niet overeenkomt met het interieur (verrassend licht neoklassiek met kleurrijke moderne glas) — maar historisch interessant juist vanwege deze incoherentie. Het is een kathedraal gebouwd in de moderne tijd terwijl het middeleeuws probeert te zijn, in een stad die een grote kathedraal wilde maar steeds werd onderbroken door financiële crisissen, burgeroorlogen en politieke revoluties.

Toegang: gratis. De crypte (€1 donatie gevraagd) is het oudste deel van het gebouw (1883–1911) en heeft een werkelijk middeleeuwse sfeer — lage gewelven, atmosferische verlichting, een opvallend contrast met het lichte interieur erboven. De daktourrondleiding (€7, beperkt aantal plaatsen, reserveren bij het museumbureau) biedt uitzichten over de paleistuinen en het Manzanares-dal die tot de beste beschikbare zijn in dit deel van de stad.

De Habsburgse steegjes: tussen Plaza Mayor en het Paleis

Een van de interessantste wandelingen in de wijk is tussen Plaza Mayor en het Koninklijk Paleis — een reeks rustige straten en kleine pleinen die een beter beeld geven van het historische Madrid dan de hoofdtoeristenassen:

Plaza de la Villa: een klein driezijdig plein met de meest geconcentreerde verzameling historische architectuur in Madrid. Het Casa de la Villa (1640–1696, het oude stadhuis), de Torre de los Lujanes (eind 15e eeuw, een van de oudste gebouwen in Madrid, gebruikt als gevangenis voor Frans I van Frankrijk na zijn gevangenneming bij Pavia in 1525) en het Casa de Cisneros (1537, plateresquenstijl) vormen drie zijden. Het plein vraagt niets van toeristen en is bijgevolg erg rustig — een van de beste plaatsen in de oude stad om een paar minuten te zitten zonder menigte.

Calle Mayor: de hoofdader die Sol met het Koninklijk Paleis verbindt; architecturaal minder interessant dan de zijstraten maar historisch de belangrijkste handelsstraat in Madrid. Winkels zijn hier ononderbroken actief geweest sinds de 16e eeuw.

Calle Bailén: loopt langs de westelijke rand van de wijk, met uitzichten vanaf de brug over het Manzanares-dal en het Casa de Campo-park. Het Viaducto de Segovia (gebouwd in 1934) kruist het dal hier; de uitzichten vanaf de balustrade richting paleis en kathedraal behoren tot de beste in de stad.

Jardines de Sabatini: de formele tuinen aangelegd aan de noordzijde van het Koninklijk Paleis (dagelijks open, gratis). Oorspronkelijk ontworpen in de 18e eeuw, is de huidige tuin een recreatie uit de jaren 1930. Nette hagen, fonteinen en uitzichten omhoog op de paleisfaçade.

Sobrino de Botín: het oudste restaurant ter wereld

Sobrino de Botín (Calle de los Cuchilleros 17) houdt het Guinness Wereldrecord als het oudste ononderbroken exploitatie-restaurant ter wereld, opgericht in 1725 en sindsdien continu in gebruik. Hemingway at hier (hij noemt het in The Sun Also Rises); net als verscheidene Spaanse monarchen. De houtgestookte Castiliaanse oven (nog steeds operationeel) is het middelpunt van een menu gebouwd rond cochinillo asado (geroosterd speenvarken) en cordero asado (geroosterd lam). Beide gerechten vereisen het soort ovenhitte en lange kooktijd dat restaurantovens niet kunnen repliceren.

Kosten: €30–€45 per persoon voor een volledige maaltijd. De sfeer — de krappe kelderruimten, de ouderdom van de muren, de keuken zichtbaar door een luik — is ongelijk aan enig ander restaurant in Madrid. Reserveer ver van tevoren voor weekenddineers.

Wandeltour door Madrid’s oude stad: Habsburgse wijk, Plaza Mayor, Sol

De kerstmarkt op Plaza Mayor

Van eind november tot 6 januari organiseert Plaza Mayor een van de meest sfeervolle seizoensmarkten van Madrid. De kraampjes verkopen ornamenten, kerststalbeelden (met name de belén-figuren die worden gebruikt in de uitgebreide kerstscènes die een grote kersttradite zijn in Spanje), snoepgoed en seizoensambacht. De markt is traditioneler en minder ambachtsgericht dan Noord-Europese equivalenten.

De beste tijd voor de markt is een avondbezoek — het plein verlicht met kerstlichten, de beschilderde gevel van de Casa de la Panadería verlicht, verkopers die geroosterde kastanjes en warme wijn (ponche) verkopen op een koude decemberavond. De sfeer ‘s avonds is werkelijk aantrekkelijk en de moeite waard als je tijdens de kerstperiode in Madrid bent.

De Inquisitie en de auto-da-fé

De geschiedenis van de Plaza Mayor omvat een van de meest dramatische en verontrustende gebruikswijzen van een openbare ruimte in het vroegmoderne Europa: de auto-da-fé, of openbare geloofsdaad, waarbij de Inquisitie haar vonnissen tegen diegenen die veroordeeld waren voor ketterij, afvalligheid of verwante aanklachten aankondigde en uitvoerde. De meest significante auto-da-fé op het plein vond plaats in 1680, voorgezeten door Karel II en zijn hof, waarbij 118 beschuldigde gevangenen betrokken waren: 21 werden in effigie verbrand (wat betekent dat ze waren ontsnapt of gestorven voor de uitvoering van het vonnis), 18 werden in persoon verbrand en de rest ontving geseling, galeislavendienst of gevangenisstraf.

Dit is geen prettige geschiedenis, en de architectuur van het plein — dezelfde gevels die nu toeristenrestaurants en kerstmarkten omlijsten — was ontworpen met deze evenementen in gedachten. De Casa de la Panadería bood het koninklijke kijkbalkon; de menigten aan alle kanten aanschouwden een gerechtelijk spektakel dat zowel religieuze handhaving als openbaar theater diende.

De Inquisitie gebruikte openbare ruimten juist omdat zichtbaarheid deel uitmaakte van de afschrikkingsfunctie: de boodschap werd gecommuniceerd aan de gehele bevolking, niet alleen aan de beschuldigden. Het begrijpen van deze geschiedenis verandert het karakter van het plein op een manier die geen hoeveelheid architectuurwaardering kan — de prachtige uniformiteit van de arcaden was het decor voor door de staat gesanctioneerd geweld, en dat erkennen is onderdeel van eerlijk omgaan met wat de ruimte is.

Eten en drinken: eerlijke beoordeling

De Habsburgse wijk heeft een reputatie voor toeristenrestaurants die helaas grotendeels gerechtvaardigd is op de hoofdtoeristenassen (Plaza Mayor, Calle Mayor, Puerta del Sol-aanpak). Beweeg één straat verderop en de prijs-kwaliteitverhouding verbetert onmiddellijk:

Calle Cuchilleros en Cava Baja (beide direct ten zuiden van Plaza Mayor): de grotrestaurants uitgehouwen in de heuvelzijde op de Calle Cuchilleros zijn oude Madrid-instellingen — Sobrino de Botín is de bekendste, maar diverse anderen serveren traditionele Castiliaanse keuken. Cava Baja is de La Latina-tapasstraat, 5 minuten ten zuiden van het plein.

Mercado de San Miguel (Plaza de San Miguel, een minuut van Plaza Mayor): de gietijzeren markt uit 1916 omgebouwd tot een food hall — schelpdieren, jamón, croquetas, wijn. Prijzen liggen boven de buurtequivalenten maar de productkwaliteit is hoog.

Hoe er te komen

Metro: Sol (lijnen 1/2/3) of Ópera (lijnen 2/5) plaatsen je binnen 5 minuten van Plaza Mayor. Te voet vanuit het Prado: ongeveer 20–25 minuten via de Calle Atocha.

Veelgestelde vragen over Madrid de los Austrias

Wat is de beste tijd om Plaza Mayor te bezoeken?

Vroeg in de ochtend (07:30–09:30) voordat de rondleidingsgroepen arriveren, of laat in de middag (18:00–20:00). De middagtoeristische piek in de zomer is werkelijk intens. De kerstmarkt ‘s avonds is het meest sfeervolle seizoensbezoek.

Zijn de restaurants op Plaza Mayor de moeite waard?

Nee — 30–50% duurder dan equivalenten twee straten verderop voor vergelijkbare kwaliteit. Eet in La Latina (vijf minuten te voet naar het zuiden) of Barrio de las Letras (tien minuten naar het oosten) en bezoek Plaza Mayor voor of na.

Hoe lang duurt het bezoek aan het Koninklijk Paleis?

1,5–2 uur voor de standaardroute. Met het Arsenaal en de crypte van de Almudena-kathedraal, reken 2,5–3 uur. Reserveer online om de kassa-rij te vermijden.

Is de Habsburgse wijk te bereiken te voet vanuit het Prado?

Ja — ongeveer 20–25 minuten te voet via de Calle Atocha. Een logische volledagskoppeling: Prado ‘s ochtends (10:00–13:00), Habsburgse wijk en Koninklijk Paleis ‘s middags, La Latina voor tapas in de vroege avond.

Wat is het beste kleine plein in de wijk?

Plaza de la Villa — drie historisch significante gebouwen, geen toeristische drukte, een echte sfeer van het oude Madrid. Kost 10 minuten om te bekijken en is volledig gratis.